พลาสติกในมหาสมุทรของเรามาจากไหน?

โดย HANNAH RITCHIE | OURWORLDINDATA.ORG | 1 พฤษภาคม 2021 | 10 นาที

พลาสติกในมหาสมุทรของเรามาจากไหน?

สรุป

พลาสติกในมหาสมุทรทั่วโลก 80% เข้าสู่ทะเลผ่านแม่น้ำและชายฝั่ง อีก 20% มาจากแหล่งทางทะเล เช่น อวน เชือก และกองเรือ หากจะรับมือมลพิษพลาสติก เราต้องรู้ที่มา การศึกษาก่อนหน้าเสนอว่าแม่น้ำเพียงไม่กี่สายเป็นแหล่งพลาสติกส่วนใหญ่ในทะเล โดย 60%–90% มาจากแม่น้ำเพียงสิบสาย

การทำแผนที่ละเอียดขึ้นและคำนึงถึงภูมิอากาศ ภูมิประเทศ การใช้ที่ดิน และระยะห่างจากทะเล ชี้ว่าแม่น้ำเล็กหลายสายมีบทบาทมากกว่าที่เคยคิด ต้องรวมแม่น้ำที่ปล่อยมากที่สุดประมาณ 1,600 สาย จึงครอบคลุม 80% ของพลาสติกที่ลงสู่ทะเล

ประมาณว่าพลาสติกในมหาสมุทร 81% มาจากแม่น้ำในเอเชีย ฟิลิปปินส์ประเทศเดียวมีสัดส่วนราวหนึ่งในสามของทั้งโลก เมื่อจำนวนแม่น้ำที่มีส่วนสูงกว่าที่เคยคิดมาก เราจึงต้องร่วมมือทั่วโลกปรับปรุงการจัดการขยะและการเก็บพลาสติก แทนการมุ่งเพียงแม่น้ำใหญ่ไม่กี่สาย

พลาสติกในมหาสมุทรส่วนใหญ่มาจากบนบก เมื่อคิดตามน้ำหนัก 70%–80% เป็นพลาสติกที่ไหลจากบกสู่ทะเลผ่านแม่น้ำหรือชายฝั่ง¹ อีก 20%–30% มาจากกิจกรรมทางทะเล เช่น อวน สายเอ็น เชือก และเรือที่ถูกทิ้ง²

หากต้องการรับมือมลพิษพลาสติก เราต้องหยุดไม่ให้พลาสติกจากแม่น้ำเข้าสู่ทะเล ปัญหาคือมีปากแม่น้ำหลายแสนแห่งที่พาพลาสติกลงทะเล การจัดลำดับความสำคัญของมาตรการจึงต้องเข้าใจว่าแม่น้ำใดขนส่งพลาสติกลงทะเล และสายใดมีส่วนมากที่สุด

บทความนี้สำรวจการกระจายพลาสติกในแม่น้ำทั่วโลก เหตุใดบางสายมีพลาสติกมากแต่บางสายแทบไม่มี และประเทศใดมีสัดส่วนมลพิษพลาสติกมากที่สุด

งานวิจัยก่อนหน้าชี้ว่าแม่น้ำไม่กี่สายพาพลาสติกเกือบทั้งหมดลงทะเล แต่งานใหม่ชี้ว่าไม่ใช่เช่นนั้น

การศึกษาก่อนหน้าเสนอว่าพลาสติกส่วนใหญ่มาจากแม่น้ำไม่กี่สาย งานหนึ่งประมาณว่าสิบสายแรกมีสัดส่วน 50%–60% อีกงานประมาณมากกว่า 90%³

งานล่าสุดที่เพิ่งตีพิมพ์ใน Science Advances ปรับความเข้าใจเรื่องการกระจายพลาสติกเหล่านี้⁴ Lourens Meijer และคณะ (2021) พัฒนาแบบจำลองพลาสติกจากแม่น้ำทั่วโลกที่ละเอียดขึ้น พบว่าแม่น้ำปล่อยพลาสติกลงมหาสมุทรประมาณ 1 ล้านตันเมตริกในปี 2015 โดยมีช่วงความไม่แน่นอน 0.8–2.7 ล้านตันเมตริก ประมาณหนึ่งในสามของปากแม่น้ำ 100,000 แห่งในแบบจำลองมีส่วนต่อปริมาณนี้ อีกสองในสามแทบไม่ปล่อยพลาสติกลงทะเล ประเด็นนี้สำคัญเพราะเราอาจคิดว่าแม่น้ำส่วนใหญ่หรือทุกสายมีส่วนกับปัญหา ซึ่งไม่เป็นเช่นนั้น

ที่สำคัญ งานล่าสุดชี้ว่าแม่น้ำขนาดเล็กมีบทบาทมากกว่าที่เคยคิด กราฟเปรียบเทียบงานล่าสุดสีแดงกับสองการศึกษาก่อนหน้าที่ทำแผนที่พลาสติกจากแม่น้ำทั่วโลก แสดงว่าต้องรวมแม่น้ำที่ปล่อยมากที่สุดกี่สายบนแกน x จึงได้สัดส่วนพลาสติกที่กำหนดบนแกน y โดยจำนวนแม่น้ำบนแกน x ใช้มาตราส่วนลอการิทึม

งานล่าสุดชี้ว่าสิบแม่น้ำที่ปล่อยมากที่สุดมีสัดส่วนน้อยกว่าที่เคยคิดมาก คือเพียง 18% เทียบกับ 56% และ 91% จากงานก่อนหน้า และต้องรวม 1,656 สายแรกจึงครอบคลุม 80% ของพลาสติกจากแม่น้ำ ต่างจากงานก่อนหน้าที่เสนอว่าเพียงห้าหรือ 162 สายแรกมีสัดส่วน 80%

ความต่างนี้เปลี่ยนวิธีรับมือมลพิษพลาสติกอย่างมาก หากแม่น้ำห้าสายก่อปัญหาส่วนใหญ่ เราก็ควรทุ่มความพยายามส่วนมากที่นั่น เป็นแนวทางเฉพาะจุด แต่หากเกี่ยวข้องกับแม่น้ำหลายพันสาย เราต้องขยายมาตรการให้กว้างกว่านั้นมาก

เหตุใดผลล่าสุดต่างกันมาก? งานเดิมใช้แบบจำลองการเกิดขยะในลุ่มน้ำที่เรียบง่ายกว่า โดยประเมินขยะที่จัดการไม่เหมาะสมในแต่ละลุ่มน้ำ ความหนาแน่นประชากร และความสัมพันธ์ของความเข้มข้นพลาสติกในแม่น้ำผิวดิน แล้วใช้ความสัมพันธ์นั้นจำลองมลพิษในลุ่มน้ำที่ไม่มีข้อมูลบันทึก จึงทำให้เชื่อว่าผู้ปล่อยมากที่สุดคือลุ่มน้ำขนาดใหญ่มากที่มีประชากรมากและจัดการขยะไม่ดี เช่น แม่น้ำแยงซี ซีเจียง และหวงผู่ในจีน คงคาในอินเดีย ครอสในไนจีเรีย และแอมะซอนในบราซิล⁵

การวิเคราะห์ล่าสุดต่อยอดจากงานเดิมด้วยข้อมูลละเอียดกว่ามาก จำลองปัจจัยที่กำหนดการเคลื่อนย้ายพลาสติกโดยใช้รูปแบบลม ฝน และอัตราการไหลของแม่น้ำ รวมกับปัจจัยที่มีผลต่อโอกาสที่พลาสติกจะลงแม่น้ำแล้วลงทะเล เช่น ความใกล้แม่น้ำของประชากร ระยะถึงทะเล ความลาดชันภูมิประเทศ และประเภทการใช้ที่ดิน ข้อมูลละเอียดนี้มาจากการวิจัยและปรับเทียบแบบจำลองหลายปีในแม่น้ำ 66 สายใน 14 ประเทศ

ข้อมูลละเอียดขึ้นแสดงว่าปัจจัยซึ่งกำหนดโอกาสที่พลาสติกจะไม่เพียงถึงแม่น้ำแต่ไปถึงทะเล มีบทบาทมากกว่าขนาดลุ่มน้ำเองมาก นั่นหมายความว่าแม่น้ำเล็กหลายสายมีความสำคัญกว่าที่เคยคิด

กราฟเปรียบเทียบงานวิจัยปี 2017 และ 2021 เรื่องจำนวนแม่น้ำที่พาพลาสติกลงทะเล งานล่าสุดพบว่า 1,656 สายมีสัดส่วน 80% และแสดงบทบาทแม่น้ำขนาดเล็ก

แม่น้ำใดปล่อยพลาสติกลงทะเลมากที่สุด?

การรับมือมลพิษต้องรู้ว่าพลาสติกมาจากแม่น้ำใด และจะช่วยได้หากเข้าใจว่าเหตุใดแม่น้ำเหล่านี้จึงปล่อยมาก

แม่น้ำที่ปล่อยมากที่สุดส่วนใหญ่อยู่ในเอเชีย บางสายอยู่แอฟริกาตะวันออกและแคริบเบียน กราฟแสดงสิบสายแรกเป็นสัดส่วนของแต่ละสายต่อยอดรวมโลก คุณสำรวจข้อมูล 50 สายแรกผ่านปุ่ม +Add river บนกราฟได้⁶

เจ็ดในสิบสายแรกอยู่ฟิลิปปินส์ สองสายอยู่ในอินเดีย และหนึ่งสายอยู่มาเลเซีย แม่น้ำปาซิกในฟิลิปปินส์สายเดียวคิดเป็น 6.4% ของพลาสติกจากแม่น้ำทั่วโลก ภาพนี้ต่างมากจากงานเดิมที่แม่น้ำใหญ่ที่สุดของเอเชีย ได้แก่ แยงซี ซีเจียง หวงผู่ในจีน และคงคาในอินเดียมีบทบาทหลัก

แม่น้ำที่ปล่อยมากที่สุดมีลักษณะอย่างไร?

ข้อแรก มลพิษพลาสติกเด่นในพื้นที่จัดการขยะท้องถิ่นไม่ดี จึงมีขยะพลาสติกที่จัดการไม่เหมาะสมจำนวนมากซึ่งเข้าสู่แม่น้ำและทะเลได้ตั้งแต่ต้น ชัดเจนว่าการปรับปรุงการจัดการขยะจำเป็น ข้อสอง แม่น้ำเหล่านี้มักมีเมืองอยู่ใกล้ จึงมีพื้นผิวลาดแข็งมากที่น้ำและพลาสติกไหลลงปากแม่น้ำได้ เมืองอย่างจาการ์ตาในอินโดนีเซียและมะนิลาในฟิลิปปินส์ระบายน้ำผ่านแม่น้ำค่อนข้างเล็ก แต่มีสัดส่วนการปล่อยพลาสติกสูง ข้อสาม ลุ่มน้ำมีฝนมาก ทำให้พลาสติกถูกชะลงแม่น้ำและอัตราไหลสู่ทะเลสูง ข้อสี่ ระยะทางสำคัญ แม่น้ำที่ปล่อยมากที่สุดมีเมืองอยู่ใกล้และอยู่ใกล้ชายฝั่งมากด้วย

ผู้วิจัยยกตัวอย่างจริงเพื่อแสดงความสำคัญของภูมิอากาศ ภูมิประเทศลุ่มน้ำ และความใกล้ ลุ่มน้ำชีลีวุงบนเกาะชวามีขนาดเล็กกว่าลุ่มน้ำไรน์ในยุโรป 275 เท่า และก่อขยะพลาสติกน้อยกว่า 75% แต่กลับปล่อยพลาสติกลงทะเลรายปีมากกว่า 100 เท่า คือ 200–300 ตันเมตริก เทียบกับเพียง 3–5 ตันเมตริก⁷ แม้เล็กกว่ามาก ชีลีวุงปล่อยมากกว่าเพราะขยะเกิดใกล้แม่น้ำมาก ทำให้พลาสติกเข้าสู่โครงข่ายแม่น้ำได้ และโครงข่ายก็ใกล้ทะเลกว่ามาก นอกจากนี้ฝนมากกว่าจึงพาขยะพลาสติกได้ง่ายกว่าลุ่มน้ำไรน์

หากต้องการสำรวจพลาสติกที่ลงทะเลจากแม่น้ำแต่ละสายทั่วโลก โครงการ Ocean Cleanup มีแผนที่โต้ตอบที่ดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้

ประเทศใดปล่อยพลาสติกลงทะเลมากที่สุด?

เอเชียมีสัดส่วน 81% ของพลาสติกที่ลงทะเลทั่วโลก

เราได้ดูบทบาทแม่น้ำแต่ละสายแล้ว แต่เมื่อรวมในระดับภูมิภาคและประเทศจะเป็นอย่างไร ประเทศใดปล่อยพลาสติกลงทะเลมากที่สุด?

กราฟแสดงการแบ่งพลาสติกที่ลงทะเลทั่วโลกตามภูมิภาค โดย 81% มาจากเอเชีย สัดส่วนที่สูงมากนี้สอดคล้องกับงานเดิมซึ่งประมาณส่วนแบ่งปี 2010 ไว้ 86%⁸ เรื่องนี้ไม่น่าแปลกใจเพราะเอเชียมีประชากรมากที่สุด คือ 60% ของประชากรโลก และสิบแม่น้ำที่ปล่อยมากที่สุดทั้งหมดอยู่ในเอเชีย ได้แก่ ฟิลิปปินส์ อินเดีย และมาเลเซีย เช่นเดียวกับส่วนใหญ่ของ 50 สายแรก แอฟริกามีสัดส่วน 8% อเมริกาใต้ 5.5% อเมริกาเหนือ 4.5% ส่วนยุโรปและโอเชียเนียรวมกันต่ำกว่า 1%

มากกว่าหนึ่งในสามของพลาสติกที่ลงทะเลมาจากฟิลิปปินส์

การกระจายพลาสติกที่ลงทะเลแสดงในแผนที่โลก โดยเห็นส่วนแบ่งของแต่ละประเทศในการปล่อยพลาสติกทั่วโลก

ฟิลิปปินส์มีสัดส่วนมากกว่าหนึ่งในสาม (36%) ซึ่งไม่น่าแปลกใจเมื่อเจ็ดในสิบแม่น้ำแรกอยู่ที่นั่น ประเทศนี้มีเกาะเล็กมากมายและประชากรส่วนใหญ่อยู่ใกล้ชายฝั่ง แต่เป็นการปรับความเข้าใจสำคัญจากเดิมที่คิดว่าจีนและอินเดียมีบทบาทหลัก อินเดียมีสัดส่วน 13% และจีน 7%

ผู้คนมักประหลาดใจกับการกระจายนี้ เพราะผู้บริโภคประเทศร่ำรวยใช้พลาสติกมาก จึงคาดว่ามีส่วนต่อมลพิษมากกว่าความจริง และไม่ได้เกี่ยวเฉพาะจำนวนประชากร แม้คิดต่อหัว ประเทศร่ำรวยก็ปล่อยลงทะเลน้อยมาก เช่น ประเทศยุโรปปล่อยพลาสติกน้อยกว่า 0.1 กิโลกรัมต่อคน เทียบกับ 3.5 กิโลกรัมในฟิลิปปินส์ หรือ 2.4 กิโลกรัมในมาเลเซีย

ความสัมพันธ์นี้แสดงในกราฟกระจาย แกน y คือพลาสติกที่ปล่อยลงทะเลต่อหัว ส่วนแกน x คือ GDP ต่อหัว ผู้ปล่อยต่อหัวมากที่สุดมักอยู่ช่วงกลางของการกระจายรายได้

อะไรเป็นตัวกำหนดส่วนร่วมของแต่ละประเทศต่อพลาสติกในทะเล?

เราเข้าใจปัจจัยกำหนดส่วนร่วมของแต่ละประเทศได้ในสามขั้น

ขั้นแรก ปริมาณขยะพลาสติกที่ประเทศนั้นสร้างตั้งแต่ต้น ประเทศร่ำรวยสร้างขยะต่อคนมากกว่าประเทศยากจนมาก ส่วนใหญ่สร้าง 0.2–0.5 กิโลกรัมต่อคนต่อวัน⁹ เทียบกับ 0.01 ในอินเดีย หรือ 0.07 กิโลกรัมในฟิลิปปินส์ แม้คูณจำนวนประชากรเพื่อได้ขยะทั้งหมด ประเทศร่ำรวยก็สร้างมาก เช่น สหราชอาณาจักรสร้างขยะพลาสติกมากกว่าฟิลิปปินส์สองเท่า

ขั้นที่สอง การจัดการขยะพลาสติก พลาสติกจะลงแม่น้ำและทะเลก็ต่อเมื่อจัดการไม่ดี ในประเทศร่ำรวย ขยะเกือบทั้งหมดถูกเผา รีไซเคิล หรือส่งไปหลุมฝังกลบที่จัดการดี ไม่ถูกทิ้งเปิดสู่สิ่งแวดล้อม ประเทศรายได้ต่ำถึงปานกลางมักมีโครงสร้างพื้นฐานด้อยกว่า ขยะอาจถูกทิ้งนอกหลุมฝังกลบ และหลุมที่มีก็มักเปิดโล่ง ปล่อยขยะสู่รอบข้าง จึงมีขยะที่จัดการไม่เหมาะสมมากกว่าอย่างมาก

ขยะที่จัดการไม่เหมาะสมต่อหัวของฟิลิปปินส์สูงกว่าสหราชอาณาจักร 100 เท่า เมื่อคูณประชากรเพื่อได้ยอดรวมประเทศ อินเดีย จีน ฟิลิปปินส์ บราซิล และไนจีเรียอยู่บนสุด แผนที่แสดงส่วนแบ่งของแต่ละประเทศต่อขยะที่จัดการไม่เหมาะสมทั่วโลก

ขั้นที่สาม ซึ่งเป็นจุดที่งานล่าสุดเพิ่มความเข้าใจ คือความน่าจะเป็นที่ขยะพลาสติกซึ่งจัดการไม่เหมาะสมจะถึงโครงข่ายแม่น้ำแล้วลงทะเล ภูมิอากาศ ภูมิประเทศ การใช้ที่ดิน และระยะทางภายในลุ่มน้ำมีผลต่อความน่าจะเป็นนี้

กราฟแสดงความน่าจะเป็นที่ขยะพลาสติกซึ่งจัดการไม่เหมาะสมจะลงทะเลในแต่ละประเทศ โดยสูงกว่ามากในฟิลิปปินส์ (7%) มาเลเซีย (4.4%) และศรีลังกา (3.4%) เทียบกับจีน (0.2%) หรืออินเดีย (0.5%) จึงเป็นเหตุผลที่แม่น้ำเล็กในประเทศเหล่านี้มีบทบาทมากกว่าที่เราอาจคาด

หากจะรับมือมลพิษพลาสติก เราต้องรู้ว่ามาจากไหน

การระบุแหล่งปล่อยพลาสติกสำคัญจริงต่อวิธีรับมือ ประเทศร่ำรวยปล่อยลงทะเลน้อยมาก จึงหมายความว่ากลยุทธ์ลดพลาสติกภายในประเทศเหล่านี้จะเปลี่ยนปริมาณในทะเลไม่มาก สิ่งที่ทำได้คือสนับสนุนประเทศรายได้ต่ำถึงปานกลางให้ปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐานจัดการขยะ การจัดการขยะอาจเป็นวิธีที่คนตื่นเต้นน้อย แต่สำคัญอย่างยิ่งต่อปัญหานี้ และที่สำคัญ ประเทศร่ำรวยสามารถห้ามส่งออกพลาสติกไปยังประเทศที่อาจจัดการไม่เหมาะสม

การเข้าใจการกระจายการปล่อยตามแม่น้ำทั่วโลกก็สำคัญ กลยุทธ์ต่างกันมากระหว่างการเน้นแม่น้ำใหญ่ไม่กี่สายหรือไม่กี่สิบสายตามงานเดิม กับแม่น้ำเล็กหลายพันสาย

เพื่อหยุดมลพิษพลาสติกในทะเล เราต้องใช้แนวทางระดับโลกเพื่อลดขยะและจัดการอย่างเหมาะสม ไม่ให้รั่วไหลสู่ธรรมชาติ การเน้นแม่น้ำเพียงไม่กี่สายไม่เพียงพอ

เชิงอรรถ

1. Li, W. C., Tse, H. F., & Fok, L. (2016). Plastic waste in the marine environment: A review of sources, occurrence and effects. Science of the Total Environment, 566, 333-349.

Lebreton, L., Slat, B., Ferrari, F., Sainte-Rose, B., Aitken, J., Marthouse, R., … & Noble, K. (2018). Evidence that the Great Pacific Garbage Patch is rapidly accumulating plastic. Scientific Reports, 8(1), 4666.

2. ในบางพื้นที่ สัดส่วนจากแหล่งทางทะเลอาจสูงกว่า เช่น ประมาณว่าสายเอ็น เชือก และอวนพลาสติกคิดเป็น 52% ของมวลพลาสติกใน “Great Pacific Garbage Patch” (GPGP)

3. Lebreton, L. C., Van der Zwet, J., Damsteeg, J. W., Slat, B., Andrady, A., & Reisser, J. (2017). River plastic emissions to the world’s oceans. Nature Communications, 8, 15611.

Schmidt, C., Krauth, T., & Wagner, S. (2017). Export of plastic debris by rivers into the sea. Environmental Science & Technology, 51(21), 12246-12253.

4. Meijer, J.J.L, Emmerik, T., Ent, R., Schmidt, C., Lebreton, L. (2021). More than 1000 rivers account for 80% of global riverine plastic emissions into the ocean. Science Advances.

5. Lebreton, L. C., Van der Zwet, J., Damsteeg, J. W., Slat, B., Andrady, A., & Reisser, J. (2017). River plastic emissions to the world’s oceans. Nature Communications, 8, 15611.

6. โปรดทราบว่าช่วงความเชื่อมั่นสำหรับแม่น้ำแต่ละสายอาจกว้าง และค่าประมาณอาจต่างจากการพยากรณ์แบบจำลอง

7. แม่น้ำชีลีวุงปล่อย 205–308 ตันเมตริกต่อปี ส่วนแม่น้ำไรน์ปล่อย 3–5 ตันเมตริกต่อปี

8. Lebreton, L. C., Van der Zwet, J., Damsteeg, J. W., Slat, B., Andrady, A., & Reisser, J. (2017). River plastic emissions to the world’s oceans. Nature Communications, 8, 15611.

9. Jambeck, J. R., Geyer, R., Wilcox, C., Siegler, T. R., Perryman, M., Andrady, A., … & Law, K. L. (2015). Plastic waste inputs from land into the ocean. Science, 347(6223), 768-771.

ข้อตกลงสิทธิ์การใช้งาน

ภาพแสดงข้อมูล ข้อมูล และโค้ดทั้งหมดที่ Our World in Data ผลิต เปิดให้เข้าถึงได้อย่างเสรีภายใต้สัญญาอนุญาต Creative Commons BY

อ่านเพิ่มเติม: